Bảng phiên âm pinyin tiếng Trung: 21 thanh mẫu, 36 vận mẫu và quy tắc viết

Pinyin (拼音 pīnyīn) là cách ghi âm tiếng Trung phổ thông bằng chữ cái Latin, theo Phương án phiên âm Hán ngữ (汉语拼音方案) được thông qua năm 1958. Tiếng Trung không có bảng chữ cái theo nghĩa như tiếng Việt: chữ Hán không cho biết cách đọc, nên người học dùng pinyin để biết đọc thế nào. Khi người ta tìm "bảng chữ cái tiếng Trung", thứ họ cần thường chính là bảng pinyin này.

Thanh mẫu

21 phụ âm đầu (y, w không tính)

Vận mẫu

35 trong bảng gốc, giáo trình hay ghi 36 (thêm er)

Thanh điệu

4 thanh + thanh nhẹ, đánh dấu trên nguyên âm chính

Một âm tiết

thanh mẫu + vận mẫu + thanh: 好 h + ao + thanh 3 = hǎo

Một âm tiết có thể thiếu thanh mẫu (爱 ài chỉ có vận mẫu ai) nhưng luôn có vận mẫu. Thanh điệu là phần thứ ba và đổi nghĩa của từ: 买 mǎi là mua, 卖 mài là bán. Bài này không đi sâu vào thanh điệu; cách đọc 4 thanh, thanh nhẹ và biến điệu đã có trong bài cách học thanh điệu tiếng Trung.

Bảng thanh mẫu trong Phương án phiên âm có đúng 21 phụ âm, thường xếp theo chỗ đặt môi, lưỡi khi phát âm. Cột "Bật hơi" quan trọng hơn người mới nghĩ: tiếng Trung phân biệt bằng luồng hơi chứ không bằng độ trong/đục như tiếng Việt.

Sáu cặp chỉ khác nhau ở luồng hơi: b/p, d/t, g/k, j/q, zh/ch, z/c. Đặt tờ giấy mỏng trước miệng: đọc p, t, k, q, ch, c thì giấy phải rung, đọc b, d, g, j, zh, z thì gần như không. Ví dụ 肚子 dùzi (bụng) và 兔子 tùzi (con thỏ) chỉ khác nhau ở d và t.

Vận mẫu là phần sau thanh mẫu: một nguyên âm, nguyên âm kép, hoặc nguyên âm có đuôi mũi -n, -ng. Con số khác nhau giữa các sách là do cách đếm, không phải do pinyin khác nhau:

• 35: bảng vận mẫu gốc trong Phương án phiên âm (từ i, u, ü, a đến ong, iong).
• 36: 35 vận mẫu đó cộng er (二 èr, 儿子 érzi). Phương án ghi er trong phần chú thích dưới bảng, nhiều giáo trình tiếng Trung cho người Việt đưa vào bảng chính. Bài này dùng cách đếm 36.
• 37–39: có sách cộng thêm ê (chỉ gặp ở thán từ 欸) và -i (nguyên âm sau z c s và zh ch sh r, xem dưới), có sách tách -i thành hai.
• 24: chương trình tiếng Trung tiểu học ở Trung Quốc thường dạy 24 vận mẫu (6 đơn, 9 kép, 9 mũi); các vận mẫu bắt đầu bằng i, u, ü như ia, uan được dạy như phép ghép âm chứ không đếm riêng.

Ghi chú về ueng và ong: ueng chỉ xuất hiện ở dạng weng (翁 wēng), không bao giờ đứng sau thanh mẫu; ngược lại ong không bao giờ đứng một mình mà luôn có thanh mẫu (东 dōng, 中 zhōng). Vì vậy nhiều giáo trình coi ong là dạng sau thanh mẫu của ueng.

Ghi chú về -i: chữ i trong zhi, chi, shi, ri, zi, ci, si không đọc là "i". Sau zh ch sh r và z c s, nó chỉ là cách viết cho một nguyên âm gần "ư" của tiếng Việt: 是 shì đọc gần "sư" uốn lưỡi, 四 sì đọc gần "xư". Đọc 四 sì thành "xi" là nghe sang 西 xī (phía tây).

Phần lớn chỗ khó của pinyin là quy tắc viết: mặt chữ đổi nhưng âm không đổi. Nắm 5 quy tắc dưới đây thì đọc được mọi âm tiết trong từ điển.

1. Không có thanh mẫu thì thêm hoặc đổi thành y, w. Vận mẫu bắt đầu bằng i: i → yi, in → yin, ing → ying, còn lại đổi i thành y (ia → ya, ie → ye, iao → yao, iou → you, ian → yan, iang → yang, iong → yong). Bắt đầu bằng u: u → wu, còn lại đổi u thành w (ua → wa, uo → wo, uai → wai, uei → wei, uan → wan, uen → wen, uang → wang, ueng → weng). Bắt đầu bằng ü: thêm y và bỏ hai chấm (ü → yu, üe → yue, üan → yuan, ün → yun).

2. ü mất hai chấm sau j, q, x, y. j, q, x không bao giờ ghép với u, nên viết 去 qù, 句子 jùzi, 学 xué, 选 xuǎn, 群 qún mà ai đọc cũng hiểu là ü. Sau n và l thì phải giữ hai chấm, vì nu/nü và lu/lü là hai âm khác nhau: 路 lù (đường) và 绿色 lǜsè (màu xanh lá), 女 nǚ (nữ). Gõ trên máy tính, ü thường gõ bằng chữ v: lv4, nv3.

3. iou, uei, uen viết gọn thành iu, ui, un khi có thanh mẫu. 六 liù (l + iou), 贵 guì (g + uei), 准备 zhǔnbèi (zh + uen). Âm giữa vẫn còn khi đọc, nhất là ở thanh 3 và thanh 4: 九 jiǔ nghe gần "chiểu", không phải "chỉu".

4. Dấu thanh đặt trên nguyên âm chính. Cách nhớ nhanh: có a thì đặt trên a; không có a thì đặt trên o hoặc e; gặp iu, ui thì đặt trên chữ đứng sau; chỉ có một nguyên âm thì đặt trên nguyên âm đó. Thanh nhẹ không đánh dấu.

5. Dấu cách âm và âm cuốn lưỡi. Âm tiết bắt đầu bằng a, o, e đứng sau âm tiết khác thì thêm dấu nháy để khỏi đọc dính: 女儿 nǚ'ér, 西安 Xī'ān (hai âm tiết) khác 先 xiān (một âm tiết). Còn r đứng cuối là âm cuốn lưỡi er viết gọn: 哪儿 nǎr, 一点儿 yìdiǎnr.

Người Việt đọc pinyin khá nhanh vì đã quen chữ Latin và quen nói có thanh. Nhưng chính thói quen đọc theo chữ quốc ngữ gây ra các lỗi dưới đây.

Cùng dùng chữ Latin nên nhiều chữ cái trông quen nhưng đọc khác hẳn tiếng Việt. Những chữ dễ đọc sai nhất:

• d, t: pinyin d gần "t" Việt, t gần "th". 大 dà không đọc như "đa" hay "da" của tiếng Việt.
• b, g: không đục như b, g tiếng Việt; gần "p", "c" không bật hơi.
• x: gần "x" Việt nhưng mặt lưỡi áp sát vòm hơn, môi dẹt. Đây là chữ hiếm hoi đọc gần giống.
• q, c, z: không có âm tương ứng trong tiếng Việt. Đừng đọc q là "cu", c là "c", z là "d".
• ch, zh: ch Việt dùng mặt lưỡi, ch pinyin uốn lưỡi và bật hơi. zh gần "tr" hơn "ch".
• h: cọ xát ở cuống lưỡi, gần "kh" hơn "h" Việt.
• e, o, ian, -i: đọc theo bảng vận mẫu ở trên, không theo mặt chữ.

Các so sánh trong bài là gần đúng, đủ để bắt đầu. Giọng mỗi vùng ở Việt Nam đọc tr, s, r khác nhau, nên cùng một gợi ý có thể đúng với người miền Bắc mà lệch với người miền Nam. Cách chắc nhất vẫn là nghe giọng mẫu cho từng từ. Âm Hán Việt cũng không giúp phát âm: 学 học đọc là xué, 国 quốc đọc là guó. Hán Việt giúp nhớ nghĩa, như trong bài học tiếng Trung qua âm Hán Việt.

1. Tuần 1: thanh mẫu theo nhóm. Học 6 nhóm trong bảng, mỗi ngày 1–2 nhóm, đọc kèm vận mẫu dễ: bo po mo fo, de te ne le, ge ke he, ji qi xi, zhi chi shi ri, zi ci si.
2. Tuần 2: vận mẫu đơn và kép, rồi vận mẫu mũi. Chú ý cặp đuôi -n / -ng: an/ang, en/eng, in/ing.
3. Song song: 5 quy tắc viết. Gặp từ mới, tự hỏi âm tiết này viết theo quy tắc nào (you là iou, jun là ün, gui là uei).
4. Từ tuần 3: học qua từ thật. Bảng âm học xong mà không gắn với từ thì nhanh quên. Bắt đầu với 300 từ HSK 1, xem số từ từng cấp trong bài từ vựng HSK 3.0 các cấp.
5. Gõ pinyin có số thanh (xue2sheng1) khi luyện: phải nghĩ tới thanh của từng âm tiết, nhớ lâu hơn chỉ nhìn.

Nếu muốn có sẵn bộ từ để luyện ngay sau bảng pinyin, Học từ vựng tiếng Trung PRO gồm 5.375 từ HSK 3.0 cấp 1–6, mỗi từ có pinyin có dấu thanh và dạng số, âm Hán Việt, nghĩa và câu ví dụ kèm pinyin. Trên Google Sheets, hộp thoại học cho bấm từng âm tiết để nghe riêng, tô màu pinyin theo thanh, có kiểu luyện gõ pinyin (gõ xue2sheng1 hay xuésheng đều được) và nghe rồi gõ. Phần phát âm và luyện tập chạy bằng Apps Script, cần máy tính; mở bằng Excel thì vẫn dùng được các tab, Ôn hôm nay và Flashcard nhưng không có phát âm.

• Cách học thanh điệu tiếng Trung4 thanh, thanh nhẹ, biến điệu thanh 3, 一 và 不.
• Học tiếng Trung qua âm Hán ViệtMột chữ Hán, cả chùm từ; bẫy Hán Việt hay hiểu sai.
• Từ vựng HSK 3.0 các cấpSố từ và chữ Hán từng cấp, mỗi ngày học bao nhiêu.
• Hướng dẫn Học từ vựng tiếng Trung PROCài đặt và dùng hộp thoại học từng bước.