Cách học Kanji hiệu quả cho người Việt: âm Hán Việt, bộ thủ, học qua từ vựng và lịch 15 phút mỗi ngày

Kanji là chữ Hán người Nhật dùng. Người Việt đọc chữ Hán bằng âm Hán Việt, và rất nhiều từ ghép Hán trong tiếng Nhật trùng nghĩa với từ Hán Việt mình dùng hằng ngày. Người học phương Tây phải nhớ cùng lúc mặt chữ, cách đọc và nghĩa; người Việt với nhiều từ đã có sẵn nghĩa, chỉ cần nhớ mặt chữ và cách đọc tiếng Nhật.

Âm On (âm đọc gốc Hán, xem phần dưới) và âm Hán Việt cùng bắt nguồn từ cách đọc chữ Hán thời xưa, nên giữa chúng có những quy luật chuyển âm gần đúng. Biết vài quy luật này, gặp chữ mới bạn đoán được cách đọc khá thường xuyên:

Lợi thế này mạnh nhất với từ ghép Hán (thường gặp trong văn viết, tin tức, công việc). Nó không giúp với cách đọc thuần Nhật, và không giúp phát âm: đề JLPT hỏi bạn đọc chữ bằng tiếng Nhật, không hỏi Hán Việt. Cách dùng Hán Việt cho tiếng Trung cũng tương tự — xem học tiếng Trung qua âm Hán Việt.

Phần lớn Kanji ghép từ vài bộ phận nhỏ. Bộ thủ là bộ phận dùng để xếp chữ trong từ điển, và thường gợi nhóm nghĩa của chữ. Hệ thống truyền thống có 214 bộ, nhưng bạn không cần thuộc hết: khoảng vài chục bộ hay gặp đã giúp nhận ra phần lớn chữ ở trình độ sơ cấp.

Ghép bộ phận thành câu chuyện ngắn giúp nhớ lâu hơn chép đi chép lại:

• 休 (hưu — nghỉ) = 亻 người + 木 cây: người dựa gốc cây nghỉ. 休み やすみ là ngày nghỉ.
• 明 (minh — sáng) = 日 mặt trời + 月 mặt trăng. 明るい あかるい là sáng sủa.
• 男 (nam — đàn ông) = 田 ruộng + 力 sức: người dùng sức trên ruộng.
• 森 (sâm — rừng rậm) = ba chữ 木: nhiều cây hơn 林 (lâm — rừng nhỏ, hai chữ 木).

Câu chuyện chỉ là móc để nhớ, không phải nguồn gốc chữ thật. Đừng mất thời gian bịa chuyện cho chữ đã nhớ được bằng Hán Việt.

Mỗi Kanji có thể có hai loại cách đọc:

• Âm On (音読み, onyomi) — âm mượn từ tiếng Hán, gần với Hán Việt. Thường gặp khi chữ đứng trong từ ghép hai chữ Kanji trở lên: 学生 がくせい.
• Âm Kun (訓読み, kunyomi) — từ thuần Nhật được gán cho chữ Hán có cùng nghĩa. Thường gặp khi chữ đứng một mình hoặc có đuôi kana (okurigana) theo sau: 生きる いきる (sống).

Quy tắc "từ ghép đọc On, chữ đứng riêng đọc Kun" đúng trong phần lớn trường hợp nhưng có ngoại lệ: 毎朝 まいあさ (mỗi sáng) ghép âm On của 毎 với âm Kun của 朝; 今日 きょう (hôm nay) và 大人 おとな (người lớn) có cách đọc đặc biệt cho cả cụm. Đó là lý do nên học cách đọc theo từ, không học danh sách âm đọc của từng chữ.

Học chữ rời nghĩa là thuộc 電 = "điện", âm On デン, rồi sang chữ tiếp theo. Bạn nhớ được chữ nhưng khi gặp trong câu vẫn không biết đọc từ chứa nó, vì đề thi và đời sống chỉ dùng từ, không dùng chữ đứng trơ trọi. Cách hiệu quả hơn là học mỗi chữ mới qua 2–3 từ thông dụng:

Mỗi từ là một thẻ ôn: mặt trước là từ viết bằng Kanji, mặt sau là cách đọc kana, âm Hán Việt và nghĩa. Ôn từ, bạn ôn luôn chữ — và nhiều chữ được gặp lại trong nhiều từ, nên được ôn tự nhiên mà không cần thêm thẻ riêng.

Học kana trước Kanji. Furigana, đuôi động từ và cách đọc đều viết bằng Hiragana, nên chưa đọc thạo kana thì học Kanji rất chậm. Nếu chưa xong bước này, xem bảng chữ cái Hiragana và Katakana.

Từ khi đổi sang 5 cấp năm 2010, kỳ thi JLPT không công bố danh sách từ vựng hay Kanji chính thức. Các con số dưới đây là ước tính được dùng rộng rãi, chủ yếu dựa trên danh sách của đề thi cũ và các bộ tổng hợp như của Jonathan Waller (tanos.co.uk) — xem như mốc tham khảo, không phải chuẩn.

Để so sánh, bảng Kanji thông dụng (常用漢字, jōyō kanji) của Nhật Bản bản sửa đổi năm 2010 có 2.136 chữ — đó là bộ chữ dùng trong văn bản chính thức, báo chí. Chi tiết số từ vựng và yêu cầu từng cấp có ở bài từ vựng JLPT N5–N2.

Âm Hán Việt giúp đoán nghĩa, nhưng có một nhóm từ đọc ra Hán Việt rồi hiểu theo tiếng Việt là sai. Nên gom chúng vào một danh sách riêng:

Mặt chữ cũng có chỗ khác: tiếng Nhật dùng chữ giản lược riêng (shinjitai), không trùng hẳn với chữ phồn thể hay giản thể của tiếng Trung. Ví dụ "khí" là 気 trong tiếng Nhật, 氣 ở phồn thể, 气 ở giản thể; "dịch" (nhà ga) là 駅 trong tiếng Nhật, 驛 và 驿 bên tiếng Trung. Tra Hán Việt thì tra theo đúng mặt chữ Nhật.

Ôn lại toàn bộ chữ đã học mỗi tối thì sau một tháng sẽ không kịp. Lặp lại ngắt quãng chỉ cho bạn gặp lại một từ đúng lúc sắp quên: nhớ thì lần sau giãn xa hơn (1 ngày, 3 ngày, 1 tuần, 2 tuần, 1 tháng…), quên thì quay lại từ đầu. Cách chia hộp và tự làm trên bảng tính có ở bài học từ vựng bằng lặp lại ngắt quãng.

Sau khoảng hai tuần, phần ôn sẽ dài hơn phần học mới. Đó là dấu hiệu đúng: nếu thẻ đến hạn mỗi ngày vượt quá 5 phút, giảm xuống 2 chữ mới một thời gian thay vì bỏ ôn.

• Chép một chữ 50 lần. Tay quen nhưng đầu không nhớ cách đọc. Viết vài lần cho đúng nét là đủ; thời gian còn lại dùng để nhớ lại (che đáp án, tự trả lời).
• Học thuộc mọi âm On, Kun của một chữ ngay từ đầu. 生 có hàng chục cách đọc trong các từ khác nhau; học cách đọc nào khi gặp từ chứa nó.
• Chỉ nhớ Hán Việt. Nhìn 学校 nghĩ ra "học hiệu" là hiểu nghĩa, nhưng phải đọc được がっこう mới nói và nghe được.
• Học Kanji khi chưa thạo kana. Mọi cách đọc đều viết bằng Hiragana.
• Học dồn cuối tuần. 15 phút mỗi ngày giữ lịch ôn đều; 2 tiếng Chủ nhật thì thẻ đến hạn trong tuần bị trễ hết.

Tự dựng một bảng Kanji tốn nhiều công nhất ở khâu gõ cách đọc và âm Hán Việt cho từng chữ, từng từ. Một bảng tự làm nên có ít nhất: chữ, Hán Việt, âm On, âm Kun, cấp JLPT, các từ chứa chữ và một cột đánh dấu đã thuộc.

Trên Google Sheets, hộp thoại học đi kèm có thẻ từng chữ Kanji trên thẻ từ, kiểu luyện đọc Kanji với đáp án nhiễu đúng chỗ người Việt hay sai (がっこう hay がこう), và sổ từ tìm được bằng âm Hán Việt. Hộp thoại chạy bằng Apps Script nên cần Google Sheets trên máy tính; mở bằng Excel thì dùng được các tab, Ôn hôm nay và Flashcard trong bảng, kết quả ôn ghi bằng tay. Danh sách từ dựa trên bộ của Jonathan Waller, không phải danh sách chính thức của JLPT.

• Bảng chữ cái Hiragana và KatakanaHọc trước Kanji, lộ trình 2 tuần
• Từ vựng JLPT N5–N2Mỗi cấp cần bao nhiêu từ và Kanji
• Học từ vựng bằng lặp lại ngắt quãngHộp Leitner và cách tự làm trên Google Sheets
• Học tiếng Trung qua âm Hán ViệtCùng cách dùng Hán Việt, các bẫy hay gặp